De Heilige Hazelaar van Alena van Vorst
55 heilige bomen, afl. 18, Joris Hellevoort
11 oktober 2026
Afgelopen jaar zorgde mantelzorg en een heus writers block ervoor dat de blogjes uit bleven. Bomen bezoeken ging nog wel. De inkt op papier krijgen (lees: typen achter de laptop) lukte niet meer. Totdat ik bij toeval stuitte op een bijzonder boomreliek, beschreven in het proefschrift 'Miraculeus bewaard' van Anique de Kruijf. Hierin doet zij uitgebreid verslag van haar 'vondst' van maar liefst 1700 relieken in de Gertrudiskathedraal te Utrecht.
Als boswachter van landgoed Oostbroek was ik namelijk op zoek naar de kooltjes waarop de Heilige Laurentius ooit geroosterd was omdat hij opkwam voor de armen. Deze kooltjes werden vereerd in de Laurentius Abdij van Oostbroek. Naast het onvindbare kooltjes-reliek vond ik wel iets anders. De bijvangst ging in het geheel niet over Oostbroek en de Heilige Laurentius. Ik stuitte namelijk op een foto van drie hazelnoten. Wat doen drie hazelnoten nu in de reliekenschat van de Gertrudiskathedraal te Utrecht?
Laat je meenemen in een bizar verhaal over de geneeskrachtige hazelnootjes van de Heilige Hazelaar!
De Utrechtse priester en reliekverzamelaar Servatius Nieuwpoort (overleden in 1677) had als belangrijkste taak het bezoeken van zieken in onder andere de ziekenhuizen in Utrecht en omstreken. Naast allerlei relieken waarvoor Nieuwpoort zorg droeg had hij ook de beschikking over drie hazelnootjes van de boom van de Heilige Alena van Vorst in Zuidelijke Nederlanden. Deze Merovingische martelares werd op last van haar heidense vader gevangen genomen. Uit verzet zou Alena zich hebben vastgegrepen aan de hierdoor heilig geworden hazelaar, waarop de door haar vader uitgestuurde beulen Alena's arm afrukten met de dood tot gevolg. Een variatie op deze legende, die in het betreffende briefje in het altaar genoemd wordt, luidt dat Alena voor houvast haar stok in de grond stak en daaruit later een hazelaar groeide.
In het lijvige 'Compendium van rituele planten in Europa' vind ik mogelijk de reden waarom Servatius Nieuwpoort belang hechtte aan deze hazelnootjes.
Niet alleen in Hasselt, ook elders in onze streken trilde de hazelaarsverering nog lang na in één of andere gekerstende vorm. In het begin van de 18e eeuw stond er bijvoorbeeld in Vorst nog een hazelaar geplant door de H. Alena van Dilbeek (gevierd op 17 juni), waarvan de nootjes met eerbied werden geplukt en dan bewaard in de kerk. Bedevaartgangers kwamen van alle kanten die heilige aanroepen tegen tandpijn: de 'gelovigen' legden dan een gewijde hazelnoot op de pijnlijke tand.
Ik ben er niet bij geweest maar het lijkt mij dat aalmoezenier Nieuwpoort deze geneeskrachtige nootjes mee nam op zijn visites en zo zijn zieltjes afhielp van allerlei soorten van kiespijn.
Natuurlijk zou ik graag enkele van die nootjes bemachtigen maar het is onderhand vier eeuwen geleden dat Nieuwpoort de nootjes bekwam. V
erder onderzoek leert mij dat de hazelaar niet meer onder ons is.
Maar men beschikte wel nog over de relieken van haar gebeente (m.n. een arm); en naast de aan Alena toegewijde kapel vereerde men ook de wonderbaarlijke hazelaar die aan haar staf ontsproten was toen ze die daar in de grond plantte (en die overigens pas in 1859 werd gerooid!).
Ik geef niet op want een heilige hazelaar is in het pantheon van heilige bomen, waarin de linde en de eik de scepter zwaaien, uiterst zeldzaam. Sommigen zullen zeggen: 'Joris, de Bevende Hazelaar dan?' Daar kom ik nog een keer op terug maar dat blijkt een linde te zijn.
Is er dan echt niets meer naast de drie nootjes in Utrecht? Om daar achter te komen duik ik nog dieper in het onderzoek. Als de zondagse arbeid is gedaan, lees een bezoek aan mijn lieve moedertje, sprint ik weer het internet op. Een eerdere hit op het 'Brabantsch Sagenboek' uit het begin van de 20e eeuw laat me niet los. Als ik verder lees wordt langzaamaan de geschiedenis van één van 's werelds meest mythische hazelaars uit de doeken gedaan. Sterker nog, mogelijk leeft hij nog voort in het nageslacht. Hieronder het verhaal uit het illustere Sagenboek van Belgisch Brabant.

De H. Alena was droevig, omdat de kapel van Vorst geen lommer aanbood. Op zekeren morgen heeft zij haren stok in den grond gestoken en is daarna in de kerk gegaan. Na den dienst kwam zij buiten en bevond dat haar stok gebloeid en bladeren gekregen had. Hij werd een hazelaar 'die tot noch toe duert; ende dien die van Vorst ende daer ontrent in grooter weerden houden'.
Nu bestaat die Hazelaar niet meer; hij bestond nog vóór een halve eeuw. Het was, heeft ons een nog levend persoon van Vorst verklaard, een zeer groote boom, die tegen de kerk stond en ommuurd was. De struik was wel twee-drie meters breed. Hij gaf een bijzonder soort van groote, ronde hazelnoten. Deze werden met zekeren eerbied geplukt en in de kerk bewaard. Bedevaarders kwamen naar Vorst om van de tandpijn ontslagen te zijn : zij legden — 't schijnt dat het nog wordt gedaan — een gewijde hazelnoot tegen den zeeren tand, ofwel een spaandertje of twijgje (i) van den hazelaar.
Weer wordt een deel geopenbaard. Het was een zeer grote struik met grote ronde noten. Tegelijkertijd werden schijnbaar niet alleen de nootjes als reliek geplukt. Ook twijgjes bleken een heilzame werking te hebben. Pas in de voetnoot :-) wordt duidelijk hoe het precies zit:
Toen de Hazelaar werd uitgedaan — omdat hij te veel vochtigheid in de sacristij bracht — sneed de koster al de twijgen tot kleine stukjes. Eenige loten werden op een andere plaats geplant en hebben afstammelingen van den Alenaboom voortgebracht.
De heilige struik van Alena leeft voort! De queeste gaat door. Lijken de nootjes van Vorst op de gevonden relieknootjes van Utrecht? Een bezoek aan de Gertrudiskathedraal is noodzakelijk. Volgend jaar september volgt de reis naar Vorst, op zoek naar de Heilige Hazelaar!
Foto 1. De drie hazelnootjes van de boom van Alena (foto Anique de Kruijf).
Foto 2. De Heilige Alena plant haar wandelstok.
Foto 3. Prent met Alena die haar hazelaar vasthoudt tegen haar belagers (niet gedateerd)