55 heilige bomen, afl. 17,  Joris Hellevoort

Pakjesavond 2025

Makkers staakt uw wild geraas,
't Heerlijk avondje is gekomen, '
t Avondje van Sinterklaas...

Bomen en Sint-Nicolaas, hebben die wat met elkaar? Is er misschien wel een boom gewijd aan de Heilige Nicolaas? Legitieme vragen aan de vooravond van één van Neerlands grootste volksfeesten, de Sinterklaasviering.

Een onderzoekje naar een heilige begint altijd in de Legenda aurea. Dit magnum opus van de dominicaan Jacobus de Voragine beschrijft in meer dan duizend bladzijden de levens van de heiligen en stamt al uit de 13e eeuw. Als ik het vuistdikke boek open sla bij het hoofdstuk over Sint Nicolaas is het direct raak.
Dit gebied (zuid Turkije) had de afgoden aangehangen; het volk had bovenal een beeld van de verfoeilijke Diana vereerd. Tot aan de tijd van de man Gods bedreven sommige boeren deze vervloekte afgoderij en voerden ze heidense riten uit onder een boom die gewijd was aan Diana. Maar de man Gods (Nicolaas) verdreef dit ritueel uit het hele land en liet de boom omhakken.

Ruim 400 jaar voordat Bonifatius de heidense (of heilige) bomen in onze contreien begon om te hakken deed onze kindervriend dit al in Zuidoost Europa en het Midden Oosten. De goedheiligman is dus niet zo goed voor de heilige bomen. Het zal door heel Europa en daarbuiten een gigantische kaalkap geweest zijn om de vele heilige bomen te ontheiligen. Pas later kreeg de Kerk door dat je beter oude heidense gebruiken kon kerstenen. Zo werden bomen gewijd aan Diana later waarschijnlijk gewijd aan de Heilige Maagd Maria. Het kon zelfs zo ver gaan dat Sint-Nicolaas, niet bepaald een bomenvriend, werd afgebeeld in een holle boom zoals op een 19e eeuwse Franse prent. De kerstening voltooid.

Eigenlijk verdient die oude grijsaard met zijn hakkerij helemaal geen eigen heilige boom. Zijn goedgeefsheid van de afgelopen eeuwen maakt dat ik toch op zoek ga. Ergens ver weg verstopt in de Waalse provincie Namur staat een oeroude linde met de hilarische naam: Le Sabot de Saint-Nicolas. De naam zou een verbastering zijn van het Waalse: Li Tchabotte di Saint-Nicolas. In het goed Nederlands: De Klomp van Sint-Nicolaas! In de streektaal heeft deze merkwaardige naam twee mogelijke betekenissen: de holte in een zere kies of de holte in een klomp. Om hier iets van te begrijpen moet je de boom kennen. Een onderzoekje naar een Waalse boom begint altijd in het omvangrijke boek La Mémoire des Arbres van Benjamin Stassen. Ga er maar even voor zitten.
Bijna tien jaar geleden was ik sprakeloos toen ik deze boom voor het eerst zag. Enorm en fabelachtig, misvormd door verbluffende zwellingen, draagt de stam enorme takken met extravagante kronkels. In de door de eeuwen geteisterde bast zwermen groteske en grimmige waterspuwers, Gorgonen en verwilderde kabouters. Een waar middeleeuws bestiarium!
De enorme holte, waarin ooit zes mannen een kaartje legden, is mede debet aan de legende vorming. Volgens het ene verhaal zou de goedheiligman op één van zijn jaarlijkse rondes overvallen zijn door een hevige kiespijn. De zere kies werd getrokken en in het bos gegooid. Op exact die plek begon de legendarische boom te groeien. Het tweede verhaal vertelt hoe de Sint de hevige sneeuw trotseert als hij zijn klomp breekt. De heilige krijgt een nieuwe klomp gesneden uit de stam van de linde. Vanaf die dag werd de holte steeds groter.

De mythische en heilige linde is in haar laat veterane fase en begint langzaamaan in te storten. Is dit de reden van het kleine kapelletje dat bevestigd is aan de gepokte en gemazelde stam? Hierin geen Sint-Nicolaas de bomendoder. Het boomkapelletje herbergt de Heilige Anna in een groene mantel die staat voor hoop. Zij wijst haar dochter Maria, gekleed in maagdelijk wit, op de Heilige Schrift. Kunnen we hopen op een wederopstanding van de veterane linde? Trouwens, gelooft u nog in Sinterklaas?

Foto 1. 19e eeuwse prent van Sint Nicolaas in een holle boom

Foto 2. Le Sabot de Saint-Nicolas in 1900

Foto 3. De veterane linde met boomkapel