Wat te doen bij dreigende kap?

Bestaat het gevaar dat een waardevolle boom gekapt wordt, reageer dan direct! Misschien is de boom nog te redden. Doe je niets, dan ben je de boom straks kwijt.

• Meldt de aanstaande kap op het Meldpunt Kappen.
• Ga na waarom er gekapt gaat worden.
• Onderzoek of alternatieven voor kap mogelijk zijn.

Vraag bij de gemeente wat de reden van de kap is. Vraag ook of er al procedures zijn gestart of vergunningen zijn verleend. Op basis van deze informatie kun je beoordelen of en op welke wijze jij kap van de boom mogelijk nog kan voorkomen. Misschien kun je de gemeente wijzen op een alternatief (zie 5. Alternatieven voor kap) of aanpassing van het plan waardoor de boom gespaard kan worden. Indien een vergunning verleend is en er is met jouw belangen onvoldoende rekening gehouden, dan kun je een bezwaarschrift indienen (zie 4. Bezwaar maken).

Kom je er zelf niet uit of zoek je steun bij je behoudsactie dan kun je een beroep doen op
de locale contactpersonen van de Bomenstichting.

1. Bestuurder of politici benaderen

Lobbyen bij politici, bestuurders en/of ambtenaren kan naar gelang de situatie altijd zinvol zijn. Door hen te benaderen leer je welke belangen en beleidsuitgangspunten er allemaal meespelen. Zij zijn een belangrijke gesprekspartner, ook al zijn zij in eerste instantie verantwoordelijk voor de dreigende kap. Zoek naar win-win situaties. Misschien kan de verantwoordelijke wethouder scoren wanneer hij de kap alsnog voorkomt.

2. Steun en handtekeningen verzamelen

Je kunt medestanders zoeken en samen met hen de plannen proberen bij te sturen. Samen sta je sterk(er). Je kunt ook handtekeningen gaan verzamelen van mensen die tegen de kap zijn. Zorg er dan wel voor dat op ieder vel papier dat de mensen kunnen ondertekenen, precies staat wát ze ondertekenen. Het verzamelen van handtekeningen is een beproefd recept, maar daarmee ook wel een beetje een ‘gewone’ protestactie. Je moet met een behoorlijk aantal handtekeningen komen, wil het enige indruk maken. Maar dan is het wel een duidelijk signaal.

3. Publieksvriendelijke actie

Publieke aandacht vragen voor het lot van de boom kan jouw zinvol zijn. Locale media zijn vaak geïnteresseerd in mensen die hun betrokkenheid tonen bij hun leefomgeving. Bijvoorbeeld door op een ludieke manier het onrecht aan te kaarten. Complete toneelstukken worden onder de boom opgevoerd. Tekstballonnen in de boom ‘vertellen’ wat de boom er zelf van vindt. Iemand nodigde ooit voorbijgangers uit om ‘het eens vanuit het perspectief van de boom te zien’. Hij deed dit door geïnteresseerden op te takelen in de kroon van de boom en daar met hen te lunchen. Anderen hebben verhalen voorgedragen bij de boom of geopenbaard wat die specifieke boom al niet allemaal had meegemaakt.

4. Bezwaar maken

Heeft de gemeente een vergunning afgegeven voor de kap, dan kunnen belanghebbenden hiertegen bezwaar maken. Richt je bezwaarschrift aan het college van Burgemeesters en Wethouders van jouw gemeente en vergeet het niet te ondertekenen.

4.1 Belanghebbend zijn
Je moet belanghebbend zijn om een bezwaarschrift in te kunnen dienen. Met andere woorden direct in je eigen belangen worden geschaad door een bepaald besluit van de gemeente. Veel bezwaren worden niet inhoudelijk in behandeling worden genomen, maar niet-ontvankelijk verklaard, omdat de bezwaarmaker niet in zijn/haar belangen wordt geschaad. Het komt er praktisch op neer dat je vanuit je huis zicht moet hebben op de bomen waar het om gaat. Als het gaat om andere bomen, bijvoorbeeld in een andere straat waar je elke dag jouw hond uitlaat, wordt je waarschijnlijk niet als belanghebbend gezien. Mensen die geen zicht op de bomen hebben doen er verstandig aan om het bezwaarschrift mede te laten ondertekenen door iemand die wel zicht op de bomen heeft.

4.2 Inhoud bezwaarschrift
De inhoud van een bezwaarschrift is aan (juridische) regels gebonden. Jij moet de bezwaren met redenen motiveren. Dat is logisch. Voorafgaand aan een besluit is de gemeente verplicht om alle belangen goed tegen elkaar af te wegen. In het bezwaarschrift geef je bijvoorbeeld aan dat de gemeente het belang van verwijderen sterk heeft overdreven en aan de andere kant juist het belang van behoud van de boom én jouw belang heeft onderbelicht. Het gaat altijd om een evenredige belangenafweging. Een vergunning afgeven voor het kappen van een monumentale boom ten behoeve van een tijdelijke opslagcontainer zal in de meeste gevallen niet gezien worden als een zorgvuldig voorbereid besluit. Maar indien die prachtige monumentale boom moet wijken voor de uitbreiding van het bejaardentehuis dan is dat vaak een ander verhaal. Zeker wanneer blijkt dat de gemeente uitvoerig alternatieve plekken heeft onderzocht en deze niet haalbaar bleken, dan zal het heel moeilijk worden om jouw bezwaren gegrond verklaard te krijgen. Heeft de gemeente bijvoorbeeld besloten vergunning te verlenen op basis van een rapport van een boomspecialist, dan zul je aannemelijk moeten maken dat er gerede twijfels te plaatsen zijn bij de conclusies. Als het gaat om een zeer waardevolle boom, kun je in je bezwaarschrift aanvoeren dat een tweede mening op zijn plaats is. Staat de boom op de gemeentelijke lijst van waardevolle bomen, waar in principe geen vergunning voor verleend wordt, dan mag je een zwaardere afweging en dus motivering verwachten. Heeft de gemeente bijvoorbeeld naar alternatieven gekeken. Soms kan een gebouw of een weg zwevend aangelegd worden, waardoor de wortels van de boom gespaard worden. Kabels en leidingen kunnen onder de boom doorgeboord worden, waardoor minder wortels beschadigd raken. In andere gevallen kan het bouwplan verschoven of de verkeerssituatie veranderd worden. Kortom: wees creatief met oplossingen. Ontwerp technisch is er heel veel mogelijk.

4.3 Procedure
Als belanghebbende heb je het recht om binnen 6 weken nadat het besluit is gevallen een bezwaarschrift in te dienen. Eén dag te laat betekent dat jouw bezwaar ongegrond verklaard wordt. Het is dus van groot belang dat je op tijd reageert. Het bezwaarschrift wordt in behandeling genomen door een bezwaar- en beroepscommissie. Deze commissie brengt een advies uit aan het college van B&W. In de meeste gevallen neemt het college het advies van de commissie over, maar zij kan dus – gemotiveerd - van dit advies afwijken. Wanneer jouw bezwaar ongegrond verklaard wordt, dan bestaat er nog de mogelijkheid om in beroep te gaan tegen dit besluit. Een beroepschrift dien je in bij de rechtbank. Het is raadzaam eerst juridisch advies in winnen om te kunnen beoordelen of het zinvol is naar de rechtbank te stappen. Bijvoorbeeld via www.milieuhulp.nl

5. Alternatieven voor kap, voorbeelden

Soms is kap onafwendbaar voor noodzakelijke bouw of aanleg. Maar vaak zijn er alternatieven mogelijk. Door een creatief ontwerp kan de boom dikwijls wel duurzaam op die plek blijven staan. Zonder dat de bebouwing of de renovatiewerkzaamheden daarvoor moeten worden stopgezet. Hieronder een aantal voorbeelden. Voor meer informatie, zie de uitgave ‘Samenspel tussen Bomen en Bouwen’.

5.1 Wortels drukken bestrating op

Aan de Marnixkade te Amsterdam zorgden de wortels van de 50 jaar oude iepen voor veel overlast. Voor reconstructie van de straat zouden teveel wortels moeten worden afgehakt. Vanwege verkeersveiligheid was behoud van de bomen was niet mogelijk. De bewoners protesteerden fel tegen de aanstaande kap. De gemeente liet vervolgens een tweede onderzoek uitvoeren. Uit dit onderzoek bleek dat alle bomen wel behouden konden worden, met een iets andere straatinrichting. Door de weg richting de huizen te verplaatsen en de parkeerplaatsen haaks op de gracht te maken. De plantvlakken van de bomen werden vergroot, waardoor de boomwortels meer ruimte kregen. Bijkomend voordeel is dat dit de straat een rustiger beeld geeft en de hoeveelheid parkeerplaatsen nauwelijks afneemt. Kabels en leidingen zijn aan de gevelkant gesitueerd en het trottoir is 30 cm smaller gemaakt. Eerst zijn oppervlakkige wortels onder de rijbaan geamputeerd en is een groeiplaatsverbetering toegepast in de toekomstige parkeerstroken. Tussen de parkeerhavens en de rijbaan is anti worteldoek geplaatst. Tijdens de werkzaamheden was er ook strenge controle door een bomenspecialist. Tussen de aannemer en de bomenspecialist zijn duidelijke afspraken gemaakt. Geen wortel is gekapt zonder instemming van de specialist.

   
Links oude situatie: onveilig wegdek door wortelopdruk. Rechts nieuwe situatie: veilig wegdek met behoud van bomen.

5.2 Bouwen rond Bomen

In Nijmegen lag een verloren stuk grond van een voormalig garagebedrijf. Bij de bestemmingsplanwijziging kwamen twee monumentale bomen op het terrein in beeld: een bruine beuk en een Hollandse linde. De architect was al begonnen met het maken van schetsen voordat de wijziging van het bestemmingsplan van bedrijfsfunctie naar woningbouw was aangevraagd bij de gemeente. De bomen waren toen nog niet in beeld. Bij de wijziging van het bestemmingsplan besloot de gemeente in samenspraak met de projectontwikkelaar en de architect de bomen wel te behouden en heeft ze als zodanig opgenomen in het bestemmingsplan. Met deze nieuwe randvoorwaarde heeft de architect een nieuw ontwerp gemaakt. Tijdens de sloop en de bouw werden er vaste bouwhekken ruim rondom de bomen geplaatst, waardoor materiaalopslag onder de bomen werd voorkomen. Zorgvuldige inmeting van de boom en inzet van een mobiele bouwkraan hebben ervoor gezorgd dat er geen bodemverdichting is opgetreden. Het uiteindelijke ontwerp past goed in de opzet van de gehele wijk met veel groen. Voor de woningen is gekozen voor een ronde vorm, waarbij het gebouw niet te hoog mocht worden om lichtonttrekking aan de bomen te voorkomen. De bomen zijn nu eigendom van de bewoners. De vereniging van eigenaren is verantwoordelijk voor het onderhoud en de watertoevoer van de bomen. De combinatie tussen bomen en gebouw vormt een harmonieus beeld. Hier is sprake van een duidelijke win-win situatie.

   
Links oude situatie, rechts nieuwe situatie.

5.3 Verkeersknooppunt nabij monumentale bomen

Eén van de belangrijkste verkeersknooppunten van Den Haag ligt in het centrum bij het Centraal Station. Om de verkeerstromen zo goed mogelijk te reguleren, is begin jaren negentig besloten om een verkeerstunnel aan te leggen voor het autoverkeer. Een ingrijpende verandering in een beperkt beschikbare ruimte. In het plangebied stond onder meer een monumentale linde. De reeds aanwezige weg leek het meest logische tracé voor de tunnel. Dit had echter tot gevolg dat er een monumentale linde moest verdwijnen voor de tunnelmuur. De boom stond echter op de gemeentelijke Monumentale Bomenlijst. De gemeente ging het plan herzien en uiteindelijk kon de linde op dezelfde locatie blijven staan door een bocht in het tunneltracé aan te brengen. Om te voorkomen dat er grote veranderingen in de waterhuishouding van de groeiplaats zouden plaatsvinden door de aanleg van de tunnel, werd een tijdelijk druppelsysteem aangelegd ten behoeve van extra watervoorziening. De aanwezige monumentale linde vervult nu een prominente functie in het gebied. Een mooi voorbeeld waarbij het mes aan twee kanten snijdt: inpassing van een bestaande boom met beter zicht op het stadspark in combinatie met een goede verkeerstechnische oplossing voor het verkeer.

   
Oude situatie: linde links, kastanje middenboven. Nieuwe situatie: linde in gazon, kastanje aan de waterkant

5.4 Verplanten grote boom

Er is bij de operatie bij het centraal station in Den Haag nóg een monumentale boom gespaard. Een kolossale paardenkastanje stond in de toekomstige tunnelbak en was niet in te passen. Kap leek onvermijdelijk, totdat lokale groenverenigingen en de Bomenstichting zich roerden. De politiek heeft toen besloten de boom te verplanten. Een gespecialiseerd bomenbedrijf heeft de boom 80 meter verschoven, zonder dat de boom veel van zijn wortels verloren heeft. De Haagse kastanjeboom heeft verschillende records op zijn naam staan. Zo is de boom ongeveer 135 jaar oud, 22 meter hoog en de kroon heeft een diameter van 26 meter. Hij is ruim 180.000 kilo schoon aan de haak. Deze kastanjeboom is opgenomen in The Guinness Book of Records: de grootste én zwaarste boom ooit die verplant is en het overleefd heeft. Bomen verplanten is slechts een laatste redmiddel. Het behouden van bomen op hun huidige plek heeft altijd de voorkeur. Het risico dat de boom onvoldoende wortelkluit meekrijgt tijdens de verhuizing is namelijk te groot. Bovendien zijn er altijd onvoorziene omstandigheden die de verplanting bemoeilijken. Oude kabels of fundamenten onder de boom die de wortelkluit beschadigen of de zoektocht naar een geschikte plek voor de boom. Het verplanten van een grote boom is echt werk voor specialisten en vergt vaak een lange voorbereidingstijd. In Borculo stond een grote mammoetboom in de tuin van een zorgcentrum. Door de plannen voor nieuwbouw moest deze boom veertig meter opschuiven. Het zorgcentrum wilde de boom graag intact houden. Uit respect voor het leven. De mammoetboom met een gewicht van 70 ton is in maart 2008 succesvol met een grote kraan naar zijn nieuwe plek getild (bron: www.treehugs.nl).

   
Verplanting van grote mammoetboom in Borculo.

5.5 Boom in winkelgebied

In het centrum van Nijmegen wilde men de kwaliteit van wonen en winkelen vergroten. Daarvoor moest de Marikenstraat een verbindingsroute worden tussen twee winkelcentra. Door de bombardementen in de Tweede Wereldoorlog staan in het centrum van Nijmegen weinig monumentale bomen. Maar juist op deze plek stonden er twee. Al in de eerste schetsen voor de stedenbouwkundige opzet zijn deze bomen als kwaliteitsvermeerdering van het plan meegenomen. Dit kwam mede doordat de bomen al in het bestemmingsplan vermeld stonden als onderdeel van de stadhuistuin. Deze tuin diende volgens het bestemmingsplan voor ten minste 50% gehandhaafd te blijven samen met de monumentale bomen. Duurzame inpassing van de bomen was dus een randvoorwaarde voor het bouwplan. Er zijn uiteindelijk twee bouwlagen gekomen met op de bovenste laag de monumentale bomen en woningen en daaronder de winkels. De totale uitvoering van het project heeft enkele jaren geduurd. Met de uitvoerende partij is afgesproken dat iedere schade aan de bomen zou worden omgezet in een schadeclaim. Helaas is tijdens de bouw geconstateerd dat de esdoorn aangetast was door een zwam die de boom in hoge mate instabiel maakte. De esdoorn is gerooid en een jonge boom is terug geplant. De oude paardenkastanje heeft de bouw goed doorstaan. Er is een ruime groeiplaats gecreëerd met een halfverharding ten behoeve van een goede zuurstof- en waterhuishouding. Het ontstane hoogteverschil tussen het nieuwe maaiveld en de boomspiegel is opgevangen door een trap-/zitconstructie. Halverwege de nieuwe woon-/winkelstraat is nu een groene ruimte ontstaan waar men bij mooi weer onder de bomen op een terras kan zitten.

   
Links oude situatie, rechts nieuw.

5.6 Kabels en leidingen en wortels

Het komt regelmatig voor dat de straat open moet. Het riool moet worden vervangen of er moeten weer nieuwe kabels komen in de stoep. Bij dergelijke graafwerkzaamheden worden vaak wortels van bomen beschadigd.

Soms is dat zelfs desastreus als de sleuven dwars door het wortelpakket heengaan en met een graafmachientje grote wortels kapot worden getrokken.
Bij waardevolle bomen kan men gebruikmaken van gestuurd boren om de wortels te sparen. In plaats van een sleuf te graven wordt met deze techniek onder de boom doorgeboord. Met een hydraulische boorunit worden boorstangen, met een duwende beweging, een voor een de grond ingebracht. Hierdoor wordt de schade aan de wortels drastisch beperkt. In Utrecht is deze techniek toegepast langs de singels, waar grote monumentale bomen staan. Het was in de tijd dat iedere kabelexploitant zijn eigen glasvezelkabels de grond in wilde hebben. De gemeente heeft toen als voorwaarde gesteld dat alle kabels er in 1 keer in moesten én er mocht niet worden gegraven onder de kroon van de boom.

   
Links: glasvezelkabels langs singel in Utrecht. Rechts: gestuurd boren ofwel sleufloze aanleg van kabeld en leidingen.

5.7 Tweede mening bij ziekte of gevaar

Bij ziekte of vermeend gevaar van bomen wordt dikwijls de botte bijl gehanteerd. Men neemt dan het zekere voor het onzekere en gaat tot kap over. Terwijl dat absoluut niet altijd nodig is. Is de boom bijvoorbeeld onomkeerbaar ziek? Of is de kans op breuk echt onaanvaardbaar hoog? Vraag bij twijfel om een onafhankelijke tweede mening. Een boom met een goede conditie vertoont een gezond uiterlijk. Conditieproblemen worden bijna altijd zichtbaar, doordat de bladeren minder groot en groen zijn en eerder afvallen in de herfst. De hamvraag is natuurlijk of deze problemen van tijdelijke aard zijn of dat de boom langzaam aan het afsterven is. Een bomenspecialist (link naar adressenpagina) kan dit beoordelen en adviseren welke verzorgingsmaatregelen er eventueel getroffen kunnen worden. De stabiliteit en breukgevoeligheid staan niet altijd in verband met de conditie. Een holle boom kan nog in een goede conditie verkeren. Dit komt omdat het ‘leven’ van de boom (de sapstromen) zich in het buitenste hout van de boom afspeelt. Maar niet iedere holle boom is overigens breukgevoelig of instabiel! Je kunt het vergelijken met een massieve staaf waar een gewicht op ligt. Je kunt de staaf vervangen door een holle buis, zonder dat het gewicht op de grond valt. Maar is de wand van de buis te dun, dan zal de buis omknakken of afbreken. Alleen een bomenspecialist kan bepalen of de kans op breuk of omvallen van een holle boom groot is.

6. Zorgvuldig bouwen rond bomen

Als het ingAls het ingrijpen in de ruimte rond bomen onvermijdelijk is dan kan er nog wel een hoop bomenleed voorkomen worden. In de planningsfase, om tot de beste keuze te komen, is er de Bomen Effect Analyse (BEA). Wordt er daadwerkelijk gebouwd en/of gegraven rond de bomen, probeer dan de schade met hulp van de ’10 geboden’ zoveel mogelijk te beperken. rijpen in de ruimte rond bomen onvermijdelijk is dan kan er nog wel een hoop bomenleed voorkomen worden. In de planningsfase, om tot de beste keuze te komen, is er de Bomen Effect Analyse (BEA). Wordt er daadwerkelijk gebouwd en/of gegraven rond de bomen, probeer dan de schade met hulp van de ’10 geboden’ zoveel mogelijk te beperken.  

6.1 BEA

Gaat er gebouwd worden rond bomen, laat dan vooraf altijd een Bomen Effect Analyse uitvoeren. Een BEA is een gestandaardiseerde beoordeling die alle mogelijke effecten van de bouw of aanleg op het duurzaam voortbestaan van de boom in beeld brengt. En belangrijker natuurlijk: hoe je die effecten tot een minimum kunt beperken. Bovendien is men verplicht om te onderzoeken wat het meest boomvriendelijke alternatief is. De Bomen Effect Analyse is een sterk wapen tegen het (onbedoeld) verdwijnen van waardevolle bomen door bouw en aanleg. In een vroegtijdig stadium worden de effecten van de uitvoering voor de bomen duidelijk en kunnen voorwaarden gesteld worden aan bouw of aanleg.

6.2 Tien geboden voor bouw of aanleg bij bomen

1. Bescherm de stam en de wortels Plaats voor de aanvang van de werkzaamheden vaste bouwhekken rond de boom, tenminste ter grootte van de kroonprojectie. Bescherm bij beperkte werkruimte in ieder geval de boomspiegel.
2. Plaats geen bouwmaterialen en geen bouwkeet onder de boom Voertuigen of bouwketen mogen nooit (tijdelijk) op het wortelpakket geplaatst worden. De opslag van bouwmaterialen is in deze zone eveneens verboden. Dit leidt namelijk tot beschadiging van de wortels en het verdicht de bodem, wat het afsterven van wortels tot gevolg heeft.
3. Houdt bouwverkeer buiten de kroonprojectie Met bouwmachines uit de buurt van de bomen blijven. Wanneer het onvermijdelijk is dat over de boomwortels gereden moet worden: plaats rijplaten.
4. Verstoor de bovengrond niet Handhaaf de bestaande maaiveldhoogte. Binnen de kroonprojectie niets ontgraven. Ophoging alleen onder de strikte voorwaarde van voldoende beluchting van de wortels.
5. Voorkom beschadiging van de wortels Graaf nooit machinaal binnen de kroonprojectie, maar werk zoveel mogelijk handmatig. Hak nooit wortels door van meer dan vijf centimeter dik.
6. Leg kabels en leidingen zorgvuldig aan Leg kabels en leidingen niet dichter dan twee meter langs bomen. Pas zo mogelijk sleufloze technieken toe, dat wil zeggen: gestuurd boren onder het wortelpakket door in plaats van een sleuf graven. Maak gebruik van kabelgoten en mantelbuizen.
7. Houdt de grondwaterstand gelijk Verhoging van de grondwaterstand leidt tot wortelsterfte vanwege een zuurstoftekort. Zorg bij stijging van het grondwaterniveau voor een damwand buiten de kroonprojectie of pomp het water weg. Let bij grondwaterverlaging op uitdroging. Bij noodzakelijke bronbemaling altijd damwanden plaatsen.
8. Houdt schadelijke stoffen uit de buurt van bomen Olie, cementwater, chemische stoffen, zout, zuren of kalk mogen nooit bij bomen gegooid worden.
9. Laat noodzakelijk snoeiwerk door vakkundige boomspecialisten uitvoeren Zaag nooit zelf zomaar takken of wortels af. Alleen een deskundige kan beoordelen op welke wijze de snoei verantwoord is.
10. Plaats geen dichte verharding over de wortels Door bodemverdichting ontstaat onder beton en asfalt een tekort aan water en lucht, waardoor wortels afsterven.

Overleg altijd met de boombeheerder / vakkundig boomverzorger, indien er knelpunten zijn bij het uitvoeren van deze tien geboden!

Download printversie (met illustraties) van deze tien geboden